Vogel Rok
Vogelrokingang2005.jpg
De in- en uitgang van Vogel Rok
Locatie Reizenrijk
Type dark-coaster, overdekte stalen achtbaan
Bouwer Vekoma
Ontwerp baan Lex Lemmens, thema Ton van de Ven
Geopend 9 april 1998
Thema Sprookjes van 1001 Nacht
Verhaal De tweede zeereis van Sindbad de Zeeman
Muziek Ruud Bos
Figuren 21 vogels
Kosten ƒ 28 miljoen
Hoogste snelheid 65 km/h
Hoogste punt 25 meter
Baanlengte 643 meter
Langste daling 19 meter
Ritduur 1:31 minuten
G-krachten 3.2 +
Aantal inversies 0
Aantal treinen 3 treinen met 6 coaches
Capaciteit 1600 per uur
Minimumlengte 1.20 meter
Attracties

Vogel Rok is een volledig overdekte achtbaan in het donker in het Reizenrijk. De baan ligt in een 3.000 vierkante meter groot gebouw aan de noordoostelijke rand van de Efteling. De achtbaan is gebouwd door Vekoma, model Custom MK-900, en kent geen inversies. Van bovenaf gezien heeft de rit de klassieke vorm van een achtbaan: een achtje.

De attractie is gethematiseerd op basis van ontwerpen van Ton van de Ven naar het mythologische fabeldier uit het verhaal De tweede zeereis van Sindbad de Zeeman uit de verhalenbundel van de Sprookjes van 1001 Nacht. Een Rok is een grote vogel met het lichaam van een reusachtige adelaar en de kracht van honderd leeuwen. In De tweede zeereis wordt de zeeman Sindbad door de Rok opgetild en voor een lange, avontuurlijke vlucht meegenomen naar het nest van de vogel. Naast dit verhaal bestaat er een tweede verhaal waar Vogel Rok een rol in speelt, getiteld De vijfde zeereis van Sindbad de Zeeman.

Vogel Rok, de vierde achtbaan die in de Efteling werd gebouwd, opende op 9 april 1998. De eerste ideeën voor een achtbaan door het donker dateren al uit de jaren zestig, maar de wezenlijke plannen voor Vogel Rok werden pas in 1996 gepresenteerd nadat voorstellen voor onder andere de Python Plus en een kopie van de Eurosat van MACK Rides niet doorgingen. Vogel Rok vergde een investering van ƒ 28 miljoen. Daarmee was het op dat moment de duurste attractie die het park ooit gebouwd had. De attractie werd na vier jaar aan voorbereiding gebouwd in negen maanden tijd.

De ingang, waarvan de voorgevel voorzien is van een reusachtige vogel waar je tussen de poten doorloopt, is gelegen tussen het Café-Restaurant en Carnaval Festival aan het Reizenrijkplein. De tweeëntwintig meter lange, negen meter hoge vogel is zo groot dat deze een plaatsje heeft bemachtigd in het Guinness Book of Records.

Omschrijving

Wachtrij en station

Vogel Rok met kerstmuts en manchetten
Onder de Rok doorgelopen kom je bij deze splitsing tussen de in- en de uitgang van de attractie.
Rok-schedel in de wachtrij

Eenmaal onder de poten van de grote Vogel Rok door ga je door een tunneltje en sta je meteen weer in het daglicht. Vanaf een houten vloer heb je hier uitzicht op een binnenplaats met een watervalletje, enkele struiken en de schedel van een Rok. Het iets wat troosteloze tuintje ligt tussen sfeerloze kale muren ingeklemd. Aan de overkant is een zelfde houten vloer te zien, een dienstingang en stalen hekken. Dit pad doet zowel dienst als nooduitgang en invalideningang.

De wachtrij voor de lopende bezoeker gaat verder het gebouw van de attractie in. Voor deze entree staat een bot met een meetlat. Hier kunnen kinderen zich opmeten, want Vogel Rok heeft een lengterestrictie van 1 meter 20. Via een rotswand kom je binnen in een grot. De route volgt hier naar links. Er zijn olifantenbotten in de rotswanden te vinden die gebruikt worden voor de schemerige verlichting in deze donkere spelonk. Wie goed kijkt ziet dat er zelfs een compleet karkas in de gang is verwerkt. Via enkele openingen is de actiefotobalie al te zien die we zullen passeren bij het verlaten van de attractie na de rit.

Na de grot volgt de route naar rechts, waar we in een hal komen. De gestucte muren hebben bollampen aan toortsen, een poort met een ezelsrugboog en de vloer is met Oosterse tegels betegeld. Boven de poort is nest te zien met een enorm ei, rechts erachter ziet men nog net de controleruimte. In de volgende ruimte is de ingang voor rolstoelgebruikers. De route voor andere wachtenden volgt de trap op, aan de linkerkant. Via deze trap en een klein halletje lopen we over de baan heen.

Als we dan rechts gaan lopen we de trap weer af. We komen in de instaphal. De hal is een grote en hoekige ruimte in een zeer andere stijl dan de wachtrijen waar we zojuist door gepasseerd zijn. Hierdoor biedt de instaphal een wat rommelige aanblik. De muren zijn blauw, met textiel gedrapeerd en voorzien van decoratieve krullen. Er is een ruime, turquoise meandering die alleen op drukke dagen gevuld is. Aan de overzijde van het spoor hangt een schilderij van Sindbad de Zeeman, bungelend aan de poot van een vliegende Vogel Rok, de meest expliciete verwijzing naar het verhaal van de attractie.

Aan het plafond, dat uit een soort gaas bestaat waarachter alle ventilatiesystemen zichtbaar zijn, hangen bollampen die vanaf de ingang gezien in hoogte afnemen. Met regelmaat beginnen deze te knipperen terwijl het klappen van vleugels te horen is, culminerend in een ijzingwekkende schreeuw, hetgeen de suggestie van de nabijheid van Vogel Rok opwekt. De vloer is niet afgewerkt.

De hekjes bij het perron zijn zwart in plaats van turquoise. Wanneer een treintje arriveert worden de hekjes geopend en kan er plaats genomen worden. Na het sluiten van de beugel, en een laatste check van een Eftelingmedewerker (waarvan er om veiligheidsredenen altijd minimaal vier aanwezig zijn in Vogel Rok), vertrekt de trein en gaat daarbij onder het controlehok door. Op de wand onder het hok zien we drie illustraties van vogels welke we ook kunnen vinden op de afvalbakken in en rond de attractie.

De rit

De Vlucht van je Leven
Rok op een eiland

Een rit met de achtbaan, waarvan het 643 meter lange traject is ontworpen door Lex Lemmens, duurt ongeveer anderhalve minuut. De vlucht door het duister onderneemt men gezeten in één van de drie bordeauxrode treintjes, die ieder uit zes wagens bestaan waar tot vierentwintig personen in kunnen plaatsnemen. Elk wagentje bevat zes luidsprekers waardoor muziek van componist Ruud Bos tijdens de rit te horen valt. De ingebouwde luidsprekers maken Vogel Rok de eerste niet-Disneycoaster ter wereld met speciaal gecomponeerde muziek in de wagentjes. Ook voor de muziek van de wachtruimtes tekende Ruud Bos.

De trein wordt omhoog gevoerd door een lift, waar een laserwaaier overheen geprojecteerd wordt en windmachines naast staan. Het is een zogeheten tyre-driven lifthill, waarbij de karretjes dus met wielen naar boven worden gevoerd in plaats van met een ketting. Op de top van de lifthill zitten we onder het hoogste punt van het dak en zien we enkele vogels die kort uitgelicht worden. De eerste afdaling vangt aan met een flauwe bocht naar links, waarna we scherp afdalen en meteen gefotografeerd worden voor de actiefoto. Tijdens de vlucht scheer je door de duisternis rakelings onder een zwerm vogels door en word je bestookt met windeffecten. Je vliegt langs een eiland waar een reusachtige Rok zijn vleugels strekt, wordt vervolgens opgeslokt door een reusachtige slang en komt in een lasertunnel terecht in een remmenblok. Na een achtbaanritje aan de achterkant van het gebouw volgen er laserstralen rond de track en verdwijnt de trein in een glinsterende tunnel met veelkleurige bloemen en fonkelende juwelen. Hierna komen we in een remmenblok terecht.

Als er drie treinen worden ingezet moet hier geremd en gewacht worden tot een van de andere treinen in het station de rit gaat maken, maar anders kan er meteen doorgereden worden, de instaphal weer in. Dit laatste wordt sinds 2015 niet meer gedaan. Omdat het remmen te pijnlijk is wordt er nog maar met twee treinen tegelijk gereden.[1]

De hoogste snelheid die gehaald wordt is 65 km/h en er wordt een hoogteverschil overbrugd van 20 meter. Toen de drie treinen nog tegelijk werden ingezet bedroeg de capaciteit 1.600 bezoekers per uur.

Uitgang

Nadat de rit overleefd is, stappen de rijders uit aan linkerzijde en verlaten het perron aan de voorzijde door een poortje met ezelsrug, waarbij ze de wachtplek voor gehandicapten passeren. Een korte, niet helemaal rechte gang vergelijkbaar met de wachtrij brengt ze terug naar het grotgedeelte met het olifantenskelet, waarin de actiefotobalie geïntegreerd is. Rechtsafslaand verlaat men de attractie weer langs het tuintje en onder Vogel Rok door naar het Reizenrijkplein.


Geschiedenis

De weg naar een indoor-coaster

Schets voor een achtbaan in thema 'De Jongen die wilde leren griezelen' door Anton Pieck
Space Mountain, de eerste overdekte achtbaan in 1975
Maquette van Eurosat in Europapark, gepland voor 1996

Al in de jaren zestig maakte Anton Pieck enkele schetsen voor een overdekte achtbaan met een heksenthema, terwijl Peter Reijnders op zijn beurt destijds plannen had voor een achtbaan met als thema het sprookje De jongen die op reis ging om het griezelen te leren, waarbij het transportsysteem zou bestaan uit bedden. Dat het tot 1998 moest duren voordat Vogel Rok er kwam had met tal van factoren te maken.

Te hoge kosten en technische beperkingen waren op de eerste plaats een excuus waarom een dergelijke attractie nog niet kon verschijnen in die vroege jaren in de geschiedenis van het park. In 1975 opent in het Magic Kingdom van Walt Disney World, Florida, de attractie Space Mountain. De eerste overdekte achtbaan ter wereld is dan een feit en veel parken over de hele wereld volgen. Een indoor-coaster biedt namelijk de mogelijkheid om thematisering, effecten en thrill met elkaar te combineren en staat dus bijna garant voor een populaire attractie om een attractiepark mee aan te vullen.

De eerste achtbaan in de Efteling, de Python, verschijnt in 1981. De attractie betekent een groot succes en andere white knuckle rides kunnen daarom niet uitblijven. Zo verschijnen in de jaren daarna ook een schipschommel (De Halve Maen in 1982), een wildwaterbaan (Piraña in 1983) en een bobslee (Bob in 1985). De achtbanen zorgen echter wel voor problemen met milieuverenigingen en de gemeente. Naar aanleiding van de bouw van de Python en de schipschommel ging de gemeente Loon op Zand duidelijkere afspraken maken met het park over de maximale hoogte, lawaai dat een attractie mag produceren en hoeveel bomen er gekapt mogen worden. Voor de bouw van de Pegasus in 1990 moest de Efteling een lijvig geluidsrapport indienen en aangezien de baan niet boven de boomtoppen uit mocht komen, moest de oorspronkelijk voorziene hoogte worden aangepast. Voor het langer open laten van de lawaaierige Bob op de zomeravonden wordt net op tijd een oplossing gevonden om het aantal decibel onder de geluidsnorm te krijgen, anders was de baan verkocht aan een attractiepark in Engeland.

In 1994 wil de Efteling na enkele rustige attracties als het Volk van Laaf en Droomvlucht toch weer uitpakken met een nieuwe thrillride. De gedachte gaat er eerst naar uit om de Python een nieuw leven te geven door deze uit te breiden en met special effects spectaculairder te maken. Het project, dat bekend staat onder de naam Python Plus, zou daarmee bovendien de achtbaan een nodige onderhoudsbeurt geven. Er werden tekeningen en een maquette gemaakt, de directie onder leiding van directeur Paul Beck was groot voorstander, maar ondanks dat strandde het project uiteindelijk toen het budgettair niet haalbaar leek.

Daarvoor in de plaats kwam het plan voor een indoor-achtbaan die gereed zou moeten komen voor het seizoen 1996. Door de rollercoaster in een overdekte ruimte te bouwen, kon het geluid worden gedempt en door het gebouw een stuk ondergronds te bouwen, zou het ook mogelijk worden om de baan vrij hoog (en dus spectaculair) te maken. Bovendien bracht het concept van een overdekte achtbaan ook nog een ander voordeel met zich mee: een achtbaan in het donker valt veel gemakkelijker te thematiseren dan een constructie van staal en beton in openlucht. En dat zou mooi aansluiten op de weg die de Efteling met recente attracties als Droomvlucht aan het bewandelen was.

De Efteling ging aan de slag om een eigen ontwerp te maken voor een achtbaan in een overdekte ruimte, maar deze strandde vanwege technische maar vooral budgettaire beperkingen. Besloten werd om een kopie van de EuroSat in Europa Park naar de Efteling te halen. Op het laatste moment voor het tekenen van de contracten bleek dat Mack absoluut niet de capaciteit had om de baan op tijd te kunnen bouwen. De plannen worden stopgezet en Ton van de Ven plugt zijn idee voor Villa Volta.

De plannen voor Vogel Rok

Ontwerp voor Vogel Rok door Ton van de Ven

In 1996 opende Villa Volta, en tegelijk kreeg de Python een grote onderhoudsbeurt met nieuwe treintjes en een nieuwe lift. De plannen voor een overdekte achtbaan werden echter niet in de ijskast gestopt.

Paul Beck koos voor de locatie aan de noordzijde van het park, naast Carnaval Festival, voornamelijk omdat deze uithoek in vergelijking met de andere plekken in het park maar weinig grote attracties had en daarom een beetje stille hoek van het park was geworden. [2] Het Noorderpark was het enige parkgedeelte dat nog iets miste voor de jongerendoelgroep, en gehoopt werd dat door de komst van Vogel Rok op het voorheen rustige plein in het Noorderpark, de lange wachtrijen elders in het park zouden kunnen worden verminderd.

Had de Efteling met nieuwe attracties als Villa Volta, Droomvlucht, de Piraña, de Python en de Pagode primeurs te pakken gehad, dan was dat niet het geval met Vogel Rok. De eerste donkere achtbaan in de Benelux dateerde al uit 1989 (de Revolution in Bobbejaanland) en ook in Nederland zou de Efteling niet de eerste zijn. Al sinds 1991 had Avonturenpark Hellendoorn de Rioolrat. Bovendien was in 1995 Space Mountain geopend in Disneyland Parijs, tevens een baan van Vekoma. En dus zou de Efteling-versie vergeleken gaan worden met deze populaire coaster.

Het oorspronkelijke concept van de achtbaan werd in het najaar van 1996 aan de pers voorgesteld. Vogel Rok zou een indoor rollercoaster worden met een Oosters thema die met geen enkele andere te vergelijken viel. Thema, creatieve uitwerking en effecten met geluid, licht, temperatuur en geur zouden de attractie speciaal maken. De blikvanger aan de buitenkant zou een rond koepeldak worden met schubben en staketsels, waar onafgebroken water vanaf naar beneden zou stromen. In het oorspronkelijke concept, dat begroot werd op ƒ 25 miljoen, was nog geen sprake van een grote Rok voor de ingang. Bovendien waren twee perrons voorzien en vijf treintjes. Vanaf het begin stond vast dat het een overwegend donkere rit zou worden, die slechts twee of drie keer onderbroken zou worden door lichtflitsen. Om technische en financiële redenen werd ook besloten dat de baan niet over de kop zou gaan, zoals in Disneyland Parijs. Op die manier sloot de achtbaan gelijk ook beter aan bij het familiekarakter van het park.

Het plan was budgettair onhaalbaar maar er werd niet gestopt: Paul Beck was nu al enkele jaren bezig geweest om het project van de grond te krijgen en er was ƒ 1 miljoen aan voorbereidingskosten verloren gegaan zonder dat er een steen was gelegd. Lex Lemmens zorgde samen met Vekoma voor een lay-out, Ton van de Ven en het exploitatie-managment zorgde voor een plan van eisen en Jan Verhoeven zorgde uiteindelijk voor een ruimtelijke indeling.[2]

Jan Verhoeven vertelt over zijn ongenoegen over de beslissingen in het project:

De marketingafdeling bepaalde: we moeten iets hebben voor de doelgroep, een darkride (lees: achtbaan in het donker) en voer het maar uit. Als Bobbejaanland en al die andere, in onze ogen laag gekwalificeerde parken, een slechte darkride hebben en we vinden dát al niks dan kunnen we er wel meer geld tegenaan gooien, maar als het niet een origineler concept is en je hebt de effecten niet goed gedaan of volhouden, dan moet je niet oppassen dat je niet in de gevarenzone schiet. Dat was onze redenering. Dat wil niet zeggen dat je het niet moet doen, maar je moet het inderdaad top-of-the-bill doen en als je het niet kunt waarmaken moet je er niet aan beginnen. En dan moet je hem óók niet op de plek leggen waar hij nou ligt. Want daar staat hij ook klem. Dan zeg ik: ik had liever Python Plus gehad. [2]

Al snel werd echter besloten om enorm te bezuinigen op de bouw van de nieuwe attractie. Een dubbel perron zou een wissel in de baan betekenen, wat de kosten flink zou opvoeren. Het gebruik van echt vuur was ook technisch lastig te realiseren op een manier die binnen de brandweernorm viel. De staketsels en watervalconstructie op het achtbaangebouw worden vervangen door een goedkoper alternatief: een rieten dak. De blikvanger voor de attractie wordt een grote, tweeëntwintig meter lange door Ton van de Ven ontworpen vogel, die in het Venlose decoratie-atelier van Joop van den Heuvel werd gemaakt. Voor de vogel werden verschillende maquettes gemaakt waarbij bepaald werd hoe de positie van de gespreide vleugels het beste tot zijn recht komt.

De bouw

Vogel Rok, op een bouwbord in 1997

De achtbaan werd gebouwd op het oude parkeerterrein aan de Horst, waarvoor een entreegebouw met wachtruimtes tussen het Carnaval Festival en het Café-Restaurant werd afgebroken. De komst van Vogel Rok gaf de Efteling gelijk de kans om het centrale plein in het Noorderpark een face-lift te laten ondergaan: de blauwe golfmetalen wanden van Carnaval Festival zouden aan het oog onttrokken kunnen worden en het exterieur zou zo beter in de Eftelingstijl kunnen passen.

De bouw ging van start op 15 februari 1997. Het parkeerterrein werd opgebroken en de funderingen voor de nieuwe rollercoaster gestort. Eind juni werd begonnen aan de constructie van de eigenlijke baan en aan het einde van de zomer werd de oude ingang van het Carnaval Festival afgesloten. In de laatste maanden van het seizoen was de ingang van het Festival niet toegankelijk, bezoekers konden de attractie betreden via een dienstingang. Aan het einde van seizoen 1997 was de baan van Vogel Rok helemaal klaar. Het gebouw werd overdekt waarna er begonnen kon worden aan de bouw van het entreegebouw, de verschillende wachtruimtes en het perron. De wachtruimte en ingang van Carnaval Festival werden afgebroken om daar plaats voor te maken.

Op 19 december 1997 wordt de bouw opgeleverd. De eerste proefritten worden gemaakt en het decoratiewerk kan beginnen. Tijdens de proefritten komt al snel een probleem aan het licht: de baan is niet donker. Door gaten en kieren valt daglicht naar binnen en bij de verschillende lichteffecten tijdens de rit blijken de palen van de achtbaan en de grond regelmatig goed zichtbaar te zijn. Dit wordt opgelost door alles zwart te schilderen en door op verschillende plaatsen met doeken te werken.

De kop van Vogel Rok. De nek beweegt rustig heen en weer waardoor het lijkt of Rok om zich heen kijkt.

Vervolgens wordt de gevel van de attractie gebouwd. Op 28 januari 1998 wordt de kop van Vogel Rok van Venlo naar Kaatsheuvel gebracht, wat heel wat bekijks oplevert onderweg. Een week later wordt een stekelvormig dakornament op het rieten dak van het achtbaangebouw geplaatst. Het ornament bestaat uit vier puntvormige stekels die in een betonconstructie zijn geplaatst. Tussen de vier stekels staat nog een groter exemplaar, dat het gebouw in totaal 25 meter hoog maakt.

Terwijl druk gewerkt wordt in, op en rond Vogel Rok, wordt ook het plein aangepakt. De oude winkel Jokie de Prrretneus Souvenirs wordt met de grond gelijkgemaakt en op dezelfde plaats wordt de nieuwe winkel Het Valies gebouwd. De decoratieve plaat aan de gevel blijft wel behouden. De bouw van de winkel gaat, net als de nieuwe attractie, fiks over het begrote budget, waardoor de oorspronkelijke thematisering niet door kan gaan. Het hele plein krijgt nieuwe klinkers in schaakbordpatroon en her en der worden bomen geplant en bloembakken geplaatst. Op de plaats van de oude toiletten wordt een grote overdekte wachtruimte voor Carnaval Festival gebouwd. De zichtbare muren van de attractie worden gestuct en voorzien van enkele Oosterse vormen.

De opening

Persfoto van de opening, 1998.

Nog voor de officiële opening van de nieuwe achtbaan geeft de Efteling de eerste duizend abonnementhouders die een abonnement aanvroegen en de eerste Efteling-clubleden op 25 maart in avant-première de kans om een eerste rit te maken in Vogel Rok. Ton van de Ven en andere bekende Eftelingers staan op het perron te kijken hoe de Efteling-fans de eerste ritjes maken. Meteen volgen er kritische geluiden over de attractie. De fancommunity's op internet zijn dan nog piepjong, maar via kanalen als Wonderchat wordt er al hevig over de attractie gediscussieerd. Elementen als de enorme vogel voor de gevel en de baan op zich vallen in de smaak, maar er was niets te merken van de eerder beloofde effecten. De rit is anno 1998 zelfs compleet donker. Halverwege de rit is weliswaar de vogel op het eiland te zien, maar die staat dan in het midden van de ruimte waar de achtbaan in gebouwd is en valt bijna niet op.

Commercial voor Vogel Rok

Op 9 april gaat het park open voor het seizoen 1998. Het nieuwe Eftelingseizoen wordt feestelijk ingezet met taart voor elke bezoeker en de opening van de nieuwe attractie. Al voor aanvang heeft de Efteling veel reclame gemaakt voor de nieuwe 'dark-ride', zoals de Efteling zelf in de commercial zegt. De commercial begint met de uitroep "Sindbad, kijk uit!". De Efteling, zittend met de uitdaging om een donkere indoorbaan te verbeelden die op dat moment nog niet af is, komt met een 3D-animatie van een vlucht aan een vogel over afwisselend landschap, eindigend bij het Huis van de Vijf Zintuigen en payoff "Maak de vlucht van je leven. Vogel Rok, de nieuwste dark-ride in de Efteling." De muziek, een synthesizerdeun verwant aan de attractiemuziek, is vermoedelijk een vroege demo van Ruud Bos hiervoor.

Een groot reclamebord met de tekst "Vogel Rok was here" met een enorme driedimensionale veer wordt in de buurt van het park op gemeentegrond geplaatst, maar moet later in juni op last van de gemeente verwijderd worden, omdat er geen aanvraag voor is ingediend. Het bord wordt dan aan de ingang van de parkeerplaats gezet. Op de openingsdag heeft men al meteen pech: omstreeks vier uur moet wegens een technisch defect de attractie worden ontruimd; de rit wordt een vol uur stilgelegd. Het brandalarm in Vogel Rok blijkt makkelijk te bereiken zijn en gaat in de eerste maanden na opening regelmatig af. Ook de wachtrijen ontkomen niet aan het leed, met enige regelmaat worden de muren beklad met stift of graffiti.

Het Reizenrijkplein vanuit de Pagode gezien, april 1998, enkele dagen na de opening.

Als lichtpuntje ontvangt directievoorzitter Ronald van der Zijl tijdens een speciale persconferentie twee dagen na de opening van het seizoen de gouden oorkonde van het Guinness Book of Records. De voorgevel van Vogel Rok zorgt ervoor dat de Efteling voor de tweede keer in het Guinness Book vermeld wordt. Na de Halve Maen, als grootste schipschommel ter wereld, komt de entree van de nieuwe attractie er in als de grootste vogel op een voorgevel die ooit werd gebouwd.

In een enquête over Vogel Rok die een maand na de opening van de attractie op het Wondere Wereld Web werd gehouden, konden Eftelingliefhebbers hun mening kwijt over de nieuwe attractie. De mening klonk eensgezind: de baan is wel leuk, maar de aankleding en afwerking zijn ver beneden Eftelingniveau. Bovendien komt het thema van Sindbad de Zeeman nauwelijks aan bod en is het gebrek aan thematisering in de rit een doorn in het oog voor vele bezoekers. Vogel Rok was in het openingsjaar een domper en dat was ook te merken in de bezoekersaantallen. 275.000 mensen minder ten opzichte van 1997 besloten dat seizoen naar de Efteling te gaan. Het was voor het eerst dat er zo’n enorme terugval in bezoekers was. De Efteling zelf komt aan het eind van het seizoen 1998 echter met de persmededeling dat "Vogel Rok uitstekend scoort bij de doelgroep waarvoor de attractie is gebouwd."

De lasershow in de eerste wachtruimte.
De slangenkop in de rit in aanbouw.
Vogel Rok slang in aanbouw 1.jpg

Modificaties een jaar later

Al een jaar later worden er drastische aanpassingen aan Vogel Rok gemaakt. Zowel de wachtruimtes als de rit zelf worden aangepast. In maart 1999 wordt voor de ingang van de eerste wachtruimte een muur gebouwd zodat de wachtruimte volledig kan worden verduisterd. Twee maanden later wordt de tweede wachtruimte afgesloten. Deze wachtruimte bevond zich tussen de eerste grote wachtruimte direct na het bruggetje en voor het perron. Aan het eind van de eerste wachtruimte wordt een tunnel gebouwd die de wachtenden vier meter onder de grond brengt. Bezoekers hebben hier via ramen uitzicht op de baan. De Rok op het eiland wordt verplaatst van het midden van de ruimte van de baan naar vlak bij de ramen, zodat deze beter zichtbaar wordt, zowel vanuit de wachtrij als tijdens de rit. Aan het eind van de gang komt de bezoeker via een stalen trap in het station terecht, waar de wachtrijen nu zo zijn uitgebreid zodat ze de gehele ruimte in beslag nemen.

In de eerste wachtruimte wordt in de loop van juni een lasershow geplaatst, die op muziek van Yanni het verhaal van Sindbad en Vogel Rok uitbeeldt. Eveneens worden in de loop van juni enkele nieuwe lasereffecten toegevoegd aan de rit zelf: tijdens de lift komt een laserwaaier, bij de rem in het midden van de rit wordt een lasertunnel geplaatst waar de treinen door scheuren, en net voor je de lichttunnel aan het eind van de rit doorschiet, worden een aantal schietende laserstralen toegevoegd. In juli wordt bovendien voor de lasertunnel de kop van een reusachtige slang geplaatst, waar de treinen eveneens doorheen gaan. De lasereffecten van het openingsjaar, waarbij bezoekers hun hand voor een laserstraal in de eerste en tweede wachtrij konden houden om vreemde geluiden als koeiengeloei te horen, verdwenen hiermee. In het begin van seizoen 2002 werd de lasershow in de eerste wachtruimte ook weer opgeheven.

De eerste wachtruimte in 2003

De nieuwe effecten hebben de rit een stuk spectaculairder en dynamischer gemaakt. De eerste reacties op de nieuwe effecten zijn overweldigend positief en alhoewel Vogel Rok nog steeds veel pijnpunten kent, bewijzen de veranderingen dat de attractie zoals die in 1998 voor het publiek werd geopend, diep onder niveau presteerde. De Efteling komt op 5 augustus met de persmededeling dat Vogel Rok nu af is, en dat de aanpassingen het voorgaande jaar niet konden worden toegepast door budgettaire redenen.

Latere aanpassingen

Vogel Rok tijdens Winter Efteling 2008-2009.

Tijdens de eerste Winter Efteling krijgt de Vogel Rok manchettes om z'n poten (papieren decoraties die gewoonlijk aan de poten van een gebraden kalkoen worden gedaan). Deze franjes gaan echter snel stuk, en vallen wellicht niet bij iedereen in de smaak. Ze verdwijnen daarom weer snel. Vanaf de tweede Winter Efteling krijg de vogel een enorme kerstmuts op. Sinds 2010 wordt er 's winters geen extra decoratie meer aan de gevel gehangen. Wel vinden we nog jaarlijks een kampvuur voor de ingang.

De attractie komt breed in het nieuws in mei 2004 na een ANP-bericht over een filmpje van een attractiemedewerker van een ritje in de baan met de werkverlichting ingeschakeld. Hierdoor was de baanconstructie duidelijk zichtbaar.

Een enorm doek met foto-opdruk voor de ingang van Vogel Rok. Aan de andere kant van het doek wordt het polyester vervangen en de muur overschilderd.

In oktober 2004 wordt de gevel van Vogel Rok opgeknapt. De complete vogel komt in de steigers te staan en een enorm doek wordt voor de steigers gespannen met een opdruk van de entree er op om de werkzaamheden af te schermen. Door PVB Zeeland wordt de volledige vogel voorzien van twee nieuwe lagen polyester en enkele lagen coat. In december wordt de stellage weer afgebroken en is te zien dat de muurschildering van een strand met palmen en schemering is vervangen door een nieuwe tekening.

In 2005 wordt er een wachttijdschild in het tunneltje tussen de gevel en de binnenplaats geplaatst. Het bord boven de ingang naar de wachtrij verdwijnt daarmee, omdat het nieuwe schild al symbolen met waarschuwingsiconen heeft. Daarmee verdwijnt ook het rijmpje:

Hebt gij een kind van onder acht?
laat het dan weten wat hier wacht...:
- een snelle rit, volkomen duister! -
dus, lieve gast, wees wijs en luister:
Een angstig kind vindt hier geen vreugd,
wellicht de schrik die het lang heugt!
- een fijne dag - da's onze leuze.
Gij kent uw kind, aan u de keuze.......!

De muren van de oude wachtruimtes bestonden uit platen van ongeveer twee meter hoog met een zeemotief.
De voormalige uitgang, nu gesloten
De voormalige uitgangstrap eind 2002
Restanten van de voormalige eerste wachtruimte in 2012
Bot waaraan de minimum lengte voor attractiebezoekers af te meten is

In januari 2007 worden de wachtruimtes van Vogel Rok voor een bedrag van € 300.000,- flink onder handen genomen; ze worden verlegd en gethematiseerd. Vanwege de afnemende bezoekersaantallen en het buiten gebruik nemen van de lasershow kreeg de wachtrijkelder steeds minder nut, dus werd er gekozen om vanaf de ingang van de attractie rechtstreeks een nieuw pad aan te leggen naar de opstaphal. De oorspronkelijke eerste wachtruimte wordt vanaf dan gebruikt als magazijnruimte, en de met golven gedecoreerde wanden verdwijnen uit het zicht van de bezoeker. Léon Weeterings was verantwoordelijk als ontwerpcoördinator en de thematische invulling kwam van Karel Willemen.

De instaphal bleef qua invulling gelijk, al werd het gat in de vloer voor de trap vanuit de ruimte met de ramen gedicht. De ruimte met de ramen was vanaf nu ook niet meer toegankelijk. In de instaphal werd het effect van een overvliegende Rok toegevoegd: om de paar minuten dimmen de lampen en is vleugelgeklapper te horen, waarna de krijs van de Rok weerklinkt. De uitgang wordt ook aangepakt. Voorheen nam men eerst een trap omhoog, over de ingang, en weer een trap omlaag om vervolgens bij de fotobalie uit te komen (vergelijkbaar met Carnaval Festival), waarna Vogel Rok via een deur rechts achter de grote vogel verlaten werd. Sinds de verbouwing kom je na een korte gang gelijkvloers bij de fotobalie en verlaat je de attractie via hetzelfde pad waardoor je binnenkwam.

Ton van de Ven gaf in een interview met de Ton van de Ven Fan-site zijn mening over de nieuwe wachtrijen:[3]

Ik vind het een hele vooruitgang. Veel van de attracties van de Efteling zijn ontstaan in een situatie dat het geld zeker niet voor het oprapen lag om alles zo te krijgen zoals je het zou willen. Dus wat destijds verzonnen was door mij, bijvoorbeeld de laserstralen in de ingang, waren eigenlijk noodgrepen om toch nog iets te kunnen doen met de fantasie van de mensen, om er een spelletje met ze aan te gaan en ze bezig te houden als ze daar in de wachtrij stonden. En op dit moment vind ik het er goed uit zien.

De tweede zeereis van Sindbad de Zeeman

Het verhaal waarop de attractie is geïnspireerd is de tweede van de zeven reizen van Sindbad de Zeeman, waarover wordt verhaald in de Sprookjes van 1001 Nacht.

Het sprookje

Sindbad de Zeeman is de zoon van schatrijke koopman. Nadat z'n vader overlijdt erft hij het geld, maar maakt het op aan dure feestjes. Hij besluit geld te gaan verdienen door op zee te handelen. Na een eerste avontuur wordt hij per ongeluk door zijn bemanning achtergelaten op een eiland. Sindbad klimt naar de top van een heuvel om te kijken of er aan de andere kant van het eiland een dorp of een stad ligt. Maar er was niets dat erop wees dat er mensen op het eiland woonden. Wel zag hij een vreemde witte halve bol. Sindbad gaat er op af, maar kan nergens een deur vinden. Dan wordt het opeens donker en volgt er een enorme windvlaag. Sindbad kijkt op en ziet een enorme vogel op de halve bol landen. Het is de mythische vogel Rok. De halve bol was het zichtbare deel van haar ei. De Rok valt in slaap, waarop Sindbad zijn tulband af doet en één uiteinde van de lap aan een poot van de vogel bindt. Het andere uiteinde bond hij rond zijn middel.

De volgende dag klapt de Rok met haar enorme vleugels en vliegt met een oorverdovende schreeuw weg. Ze is zo sterk dat ze niet eens merkt dat Sindbad aan haar poot vast zit. Uiteindelijk landt de vogel in een diep dal. Sindbad maakt zich snel los, en meteen daarna vliegt de vogel weg met een grote, zwarte, kronkelende slang in haar bek. In het dal schijnt een vreemd licht. Toen Sindbad goed keek, zag hij dat het licht van de ochtendschemering door miljoenen diamanten wordt weerkaatst. Maar tussen de diamanten kronkelden ook giftige slangen. Sindbad wist dat hij in het Dal van de Diamanten terechtgekomen was, een dal waaruit nog nooit iemand levend was teruggekeerd. Sindbad weet uiteindelijk een veilige grot te vinden waar hij de nacht doorbrengt.

Wanneer Sindbad de volgende dag de grot uit komt, ziet hij een dood schaap liggen. Nog drie dode schapen vallen langs de bergwand naar beneden. Er stonden mannen die de schapen aan het gooien waren. Soms bleven de diamanten in de vacht van zo'n schaap steken. Roofvogels zouden de schapen dan oppakken en naar hun nest in de bergen brengen. De mannen volgden de vogels dan naar hun nest en verjoegen ze. Daarna haalden ze de diamanten uit de vacht van de schapen. Sindbad pakte zo veel diamanten als hij kon en bond zich vast aan een schaap. Niet lang daarna werd het dal van de diamanten opnieuw helemaal zwart. Een grote Rok had zijn vleugels gespreid en kwam in razende vaart op Sindbad af. Hij pakte het schaap met zijn reusachtige klauwen en vloog naar zijn nest. Voordat Sindbad zich van het schaap kon losmaken, begon de Rok al van het schaap te eten. De scherpe snavel kwam steeds dichter bij zijn gezicht...

Plotseling vloog de vogel op. Hij was geschrokken van een groep mannen die schreeuwden en stenen naar het nest gooiden. Sindbad maakte zich snel los en riep naar de mannen. Hij werd bevrijd door de handelaren en keerde terug naar Bagdad met een fortuin aan diamanten.

Oorsprong

De tweede reis van Sindbad de Zeeman is onderdeel van de zeven sprookjes uit de verhalenbundel van duizend-en-één-nacht, een serie verhalen uit het 9e-eeuwse Arabië. De vogel Rok (meestal gespeld als Roc, in het Perzisch رخ Rukh en in proto-Indisch Ruc, wat 'schijnen' betekent) wordt ook vermeld in de vijfde reis van Sindbad en door Marco Polo.

Volgens de verhalen voedde de Roc zijn jongen met olifanten. De vliegende Roc was zo groot, dat de zon door zijn vleugels verduisterd werd. De verhalen over Rok zijn waarschijnlijk gebaseerd op een vogelsoort die werkelijk heeft bestaan. Op Madagaskar kwamen namelijk enorme, inmiddels uitgestorven struisvogelachtige vogels voor, de olifantsvogel of Aepyornis maximus. De Perzen en Arabieren, die handelden langs de hele kust van Afrika tot aan Zuid-Afrika, hebben deze vogel, die waarschijnlijk rond 1650-1700 uitgestorven is, mogelijk gezien.

Verwijzingen in de attractie

Het schilderij op het perron.

De theming en naam van Vogel Rok is gebaseerd op het mythologische fabeldier uit de verhalen van duizend-en-één-nacht dat het pad kruiste van Sindbad de Zeeman tijdens zijn tweede en vijfde zeereis. In de attractie wordt het verhaal niet verteld. Enige indicatie naar dit verhaal is het schilderij van Ton van de Ven boven het perron. In de vorm van een lasershow werd het verhaal wel uitgebeeld van 1999 tot en met 2006 (hoewel de show in de laatste jaren wel vaak defect was). Doordat deze lasershow zich in de eerste wachtruimte bevond en om de 5 minuten te zien was kregen weinig bezoekers dit mee. En als ze de show al zien, werd het verhaal er niet duidelijker op.

Toch zijn in de attractie veel elementen uit het verhaal te herkennen. Op de eerste plaats de aanwezigheid van Vogel Rok zelf, zowel de gevel als de Rok op het eiland tijdens de rit. Het idee om de attractie te thematiseren naar dit sprookje slaat terug op het idee van een donkere rit, zoals in het verhaal de Rok de zon weet te verduisteren. De slangen in het verhaal komen in de rit terug als de lasertunnel met de slangenkop. Het Dal der Diamanten zijn de laserschichten aan het einde van de rit en de tunnel met kleurige veren. De roofvogels die de schapen eten zijn eveneens aanwezig. De karkassen van de olifanten waarmee de jongen van de Rok gevoed worden zijn terug te vinden in de eerste hal van de wachtrij.

Koude/warmtebron

Tijdens de realisatie van Vogel Rok was de Efteling op zoek naar energie- en kostenbesparing. De PNEM bood uitkomst door de investeringen voor de aanleg en werking van een centrale koude/warmtebron van de attractie op zich te nemen.

Op enkele tientallen meters onder de grond zit een grondlaag met water. Daarin zijn op ongeveer honderd meter van elkaar twee bronnen opgeslagen. Als er koudevraag is op warme zomerdagen, pompt men grondwater uit de koudebron op om het gekoeld (koelvermogen van 710 kW) watercircuit van koude te voorzien. Het grondwater gaat- nadat het koude heeft geleverd- naar de warmtebron. 's Winters komt het water door oppomping uit de warme bron en houdt het de attractie vorstvrij. Door die warmtelevering koelt het af, waarna het weer naar de koudebron gaat.[4]

Tegelijk werd het Efteling Hotel aangesloten zodat daar voor extra koeling op warme zomerdagen gezorgd werd. De warmtebron bij het hotel is via een leiding onder de Horst verbonden met de koudebron bij Vogel Rok.

Techniek

Muziek

Voor de laatste keer Ruud Bos

De Vogel Rok-cd die in 1998 werd uitgebracht (en later in 2000 heruitgebracht).

Op muzikaal gebied is Vogel Rok een bijzondere attractie. Het is de eerste coaster ter wereld met een onboard speakersysteem die niet in een Disney-park staat. Het is tevens de laatste attractie die van muziek werd voorzien door de tot dan toe Eftelinghuiscomponist Ruud Bos.

Ter inspiratie bracht Bos, ondanks zijn aversie tegen rollercoasters, een bezoek aan de indoor-achtbaan Space Mountain in Disneyland Parijs. Toen hij weer buiten stond had hij naar eigen zeggen meteen het thema voor Vogel Rok in zijn hoofd.[5] Naar later bleek, had hij het thema echter al in 1984 bedacht voor betaalzender FilmNet. Omdat het maar kort gebruikt was, vond Bos het acceptabel om het her te gebruiken voor Vogel Rok.[6]

Net als bij Villa Volta moest de muziek van Vogel Rok precies passen op de duur van de rit. Tijdens de testritten werd de duur van de rit geklokt op 1 minuut 31, maar dan moest nog bepaald worden waar de hoogtepunten en de versnellingen in de baan zitten. Ruud Bos weigerde echter om de achtbaan in te gaan, dus moest Lex Lemmens hem aan de hand van een tijddiagram precies vertellen wat waar zat: de lift, de val, de overgangen en de rustpunten. Het resultaat past perfect. De muziek van Vogel Rok is geen klassieker geworden zoals andere Eftelingmuziek van zijn hand, maar het stuk mag er zeker zijn. Uiteindelijk is Bos alsnog in de baan gegaan om te verifiëren dat het klopte. Naast de ritmuziek van anderhalve minuut componeerde Bos ook een suite van bijna twaalf minuten die in de wachtruimtes wordt afgespeeld.

De muziek werd uitgevoerd door het Vlaams Symfonisch Orkest en opgenomen in Gent. Ze is op een cd-single uitgebracht in 1998 met een heruitgave in 2000.

De hommage aan Ruud Bos Een Bosje Liedjes, een concert uitgezonden op 24 februari 2012 op Omroep Max, begon met de ritmuziek van Vogel Rok, gespeeld door het Metropole Orkest. Het was de enige Efteling-tune die tijdens dat concert gespeeld werd.[7]

De rit

Het Metropole Orkest speelt de ritmuziek

De ritmuziek begint met een inleiding van 30 seconden die op de lift te horen is: spanningsopbouw in de vorm van lage akkoorddreunen, pianoroffels en strijkersarpeggio's. Op de top van de lift wordt het tiennotige eerste deel van het Vogel Rok-thema gespeeld door de kopers. Vervolgens dwarrelt het orkest met een aantal crescendo's en decrescendo's chaotisch uit elkaar. De eerste noten van het thema worden nogmaals door de strijkers hernomen, om na opnieuw enkele crescendo's, nog eens integraal te worden gespeeld.

Daarna verdwijnt de melodie voor twintig seconden: opnieuw wat crescendo's en decrescendo's om de vlucht uit te beelden. Pas nadat de muziek al bijna zeventig seconden bezig is, wordt het thema voor de eerste keer integraal gespeeld. Dit is te horen net voor je de lasertunnel inrijdt: twee keer kort na elkaar met eindvariatie. In het laatste stuk van de rit wordt de climax ingezet met staccato kopers en wervelende percussie, gevolgd door een laatste renditie van het tiennotige eerste deel van het thema. Dit laatste gedeelte van de muziek wordt gespeeld als de trein alweer het station binnenrijdt en tot stilstand komt.

Wachtrij


Fragment wachtrijmuziek

Voor de wachtrij werd een bijna twaalf minuten durende suite gecomponeerd die van 1998 tot en met 2006 in een loop continu werd afgespeeld. Sinds 2007, toen er een nieuwe verkorte wachtrij kwam, werd de suite in stukken verdeeld over de verschillende ruimtes. Ieder segment van de suite is nu op een andere plek in de wachtrij te horen.

De suite bestaat uit zes segmenten:

  • 00’00” - 02’12”: een ambientachtig thema met elektronische piano en strijkers
  • 02’13” - 03’19”: een energetisch stuk actiemuziek met een stevige climax
  • 03’20” - 06’33”: een rustig, dromerig thema met strijkers en een solo voor fluit en viool
  • 06’34” - 08’14”: een hoofdzakelijk elektronisch arrangement met veel drums en synthesizers
  • 08’15” - 10’42”: een oosters thema voor bandoneon, gitaar en cymbalen
  • 10’43” - 11’50”: een variatie op het Vogel Rok-thema, maar met meer drum

De suite met wachtrijmuziek (of "Vogel Rok: Entree" zoals de muziek op de cd wordt genoemd) moest kort voor de oplevering van de attractie nog door Bos gecomponeerd worden, dus greep hij terug op aantekeningen voor zijn compositie van de ritmuziek, wat resulteerde in een aaneenschakeling van muziekjes zonder doorlopende lijn.[5] Het zesde stuk klinkt als een variatie op het thema zoals dat te horen is tijdens de rit. De andere vijf stukken muziek verschillen van rustige en dromerige thema's (waarschijnlijk pogingen tot een wachtrijthema) en zeer Oosters klinkende muziek tot heftige stukken.

De lasershow

De muziek die van 1999 tot 2003 bij de lasershow in de eerste wachtruimte speelde was Yanni’s “Standing in Motion”. De muziek werd door Lex Lemmens ontdekt bij de Fountain of Nations in Epcot, Orlando. Lemmens: "Ik vond dat zo’n mooi stuk dat ik er kippenvel van kreeg!".

Souvenirs

Opdruk op het t-shirt en de pet van de Vogel Rok-souvenirs in 1998. Hoewel de achtbaan geen inversies kent, staan er toch twee loopings op de illustratie.

Vogel Rok is een attractie waarvoor al vanaf de opening een enorme merchandiselijn werd opgezet. De nieuwe winkel Het Valies lag vanaf de openingsdag al vol met souvenirs met het logo van de attractie er op, waaronder een pet, t-shirts, balpennen, sleutelhangers en zelfs een frisbee. Het meest bijzondere souvenir was een cd-singletje met alle attractiemuziek van Ruud Bos. In de cd-case stak een geel veertje.

In 2003 werden er voor een aantal attracties nieuwe souvenirs uitgebracht, zo ook voor Vogel Rok. Op de souvenirs, waaronder nu ook zonnehoedjes, cd-verzamelmapjes en een pin, werd een nieuw logo gebruikt. De voorste coach gebruikt overigens nog het oorspronkelijke, door Ton van de Ven ontworpen logo.

Naast de voor de Efteling geproduceerde artikelen werden er ook jarenlang allerlei beeldjes en knuffels verkocht van adelaars. Van Vogel Rok zelf is vreemd genoeg nooit een beeldje uitgekomen met gespreide vleugels, echter wel een ei.

Sinds 2012 zijn de Vogel Rok-souvenirs enkel te verkrijgen bij een souvenirkar op het Reizenrijkplein. In de nieuwe winkel Jokies Wereld is niet langer plek voor merchandise van de achtbaan.

Populariteit

Nico Kwant met presentatrice Jojanneke van den Berge van PowNews.

Ondanks de lage populariteit van de attractie in het openingsjaar, wist Vogel Rok snel een schare aan fans te krijgen. Vooral op internet bleef de vermaardheid niet uit. Het gebruik van schuilnamen met de naam van de attractie werd populair onder Efteling-liefhebbers. Er kwam een simulator op Erwins Eftelingsite waarin je op een interactief plattegrondje het vullen en vertrekken van de treinen kan naspelen.

Voor een aantal fans werd het een sport om zoveel mogelijk rondjes Vogel Rok te doen op een dag. Het bekendste voorbeeld daarvan werd Nico Kwant, die in mei 2012 zelfs de dagbladen, radio en tv wist te halen met zijn 6000e ritje. Nico staat bekend als de grootste fan van Vogel Rok, inclusief een website en een eigen fanclub. Tot op heden maakt hij nog met grote regelmaat zijn ritjes.


Verwijzingen
  1. Looopings: Efteling-achtbaan Vogel Rok in de problemen door pijnlijke remmen (2 januari 2015)
  2. 2,0 2,1 2,2 In gesprek met Jan Verhoeven, 2013
  3. Ton van de Ven Fan-site: Vogel Rok
  4. Perspectief (personeelsblad PNEM) uitg. 11 april 1998: Vogel Rok (1998)
  5. 5,0 5,1 Ochtend in Pretparkland jaargang 4 nummer 14
  6. Eftelist: Ruud Bos: toch zelfplagiaat bij ritmuziek Vogel Rok (29 juli 2014)
  7. Hommage aan Ruud Bos: Een Bosje Liedjes, uitgezonden 24 februari 2012 (http://tvblik.nl/amusement-muziek/hommage-ruud-bos-een-bosje-liedjes)