Waterorgel
De ingang tot de foyer van het Waterorgel
De ingang tot de foyer van het Waterorgel
Locatie Marerijk
Type waterorgel
Ontwerp zaal Anton Pieck
Geopend 3 april 1966
Gesloten 12 juli 2010
Muziek De Kermisklanten
Ritduur 10 minuten
Opgevolgd door Aquanura
Attracties

Het Waterorgel (te bekijken en beluisteren van 1966 tot 2010) was een attractie die bestond uit een 'dansende' fontein in een hal van het Carrouselpaleis. Door middel van bewegende spuitstukken werd water op de maat van de muziek omhoog gespoten en belicht met gekleurde spots. Vanaf circa 1980 tot de sluiting van de attractie werd de muzikale omlijsting verzorgd door een album van het accordeonduo De Kermisklanten.

De attractie

Het waterorgel

Het Waterorgel in de linkervleugel van het Carrouselpaleis

Het waterorgel bestond uit een installatie van pijpen en buizen met sproeiers die volgens een vast programma werden bewogen, en waar water onder druk doorheen werd gespoten. Op het water werden zeven verschillende kleuren licht geprojecteerd: rood, groen, blauw, geel, oranje, cyaan en magenta. Het schouwspel was te zien tegen een donkere wand als achtergrond.

De installatie bestond uit:

  • twee spuitleidingen met spuitkoppen die twee watervlakken vormden en in hoogte te verstellen waren;
  • vijf fonteinen die in een kelk- of bloemvorm spoten;
  • zes taartfonteinen (het water werd als in de vorm van een huwelijkstaart omhoog gesproeid);
  • vier draaiende fonteinen gecombineerd met één staande fontein die zes richtingen op spoot;
  • tien waaiers die via kabels en een katrolsysteem als het ware heen en weer gingen (ook wel zigzaggers genoemd);
  • twee spuitleidingen vooraan met verstelbare spuitkoppen erop;
  • een spuitleiding met vierentwintig spuitkoppen die in groepen van twee waren verdeeld;
  • een spuitleiding met vierentwintig spuitkoppen die in groepen van vier waren verdeeld.

Het water werd rondgepompt door drie pompen. De complete installatie was voor bezoekers te zien als men voor het waterorgel ging staan, maar zittend was deze onzichtbaar door een natuurstenen muurtje.

Volgens verschillende publicaties zou het Waterorgel 36 meter hoog kunnen spuiten.[1] In de praktijk spoot het water niet hoger dan 4,5 meter. Hierbij werd soms het plafond geraakt, wat ook zichtbaar was aan de verschillende vochtplekken in het plafond.

De foyer

Het Waterorgel bevindt zich in een zaal die, naar een ontwerp van Anton Pieck, gedecoreerd is in goud en groen, met accenten in rood. De decoratie is een combinatie van krullerige kermisbarok en een onderwaterthema. Dit komt terug in verschillende motieven van vissen op panelen aan de wanden en in sierlijsten, in jacobsschelpen in de nokken en in de vorm van (lierspelende) zeemeerminnen aan de flanken van de fonteinbak en boven achterin de zaal. Ook de voorgevel van de foyer is een ontwerp van Pieck, maar Ton van de Ven ontwierp de schilderingen van vissen en meerminnen in de panelen daarop. Het licht in de zaal, afkomstig uit tweearmige kaarskandelaars aan de pilasters aan de wand en uit drie grote ronde kroonluchters met kaarsen in het midden, is dimbaar om de gekleurde verlichting van het Waterorgel goed zichtbaar te maken voor het publiek. Wanneer het licht gedimd is, is de zaal vrijwel helemaal donker. Om daglicht uit de ingang te beperken is daar een groot paneel geplaatst waar bezoekers omheen moeten lopen om de zaal te betreden.

De technische ruimte waar de besturing van het orgel zich bevond was te vinden in een kleine aanbouw links van de foyer.

Geschiedenis

Waterorgels waren ooit een heel populaire (kermis)attractie, en nog altijd zijn ze her en der te vinden in kleinere parken of als mobiel vermaak te huur voor evenementen.

Het Waterorgel op de oorspronkelijke locatie, te herkennen aan de dakspanten

Gedurende vele jaren werd over het Efteling Waterorgel het prachtige verhaal verspreid dat het oorspronkelijk gebouwd zou zijn voor de paleisvijver van een Afrikaans stamhoofd. En dat, toen de koop toch niet doorging, de Efteling het Waterorgel voor een mooi prijsje kon overnemen.[1] Dit verhaal staat zowel in Mam, een duppie voor de kip? als in het gerespecteerde naslagwerk Kroniek van een Sprookje. In december 2019 deed Efteling-podcast Kleine Boodschap in het kader van een Waterorgel-special een beroep op Gerrie van Dongen van het Efteling Archief, om nu eindelijk eens duidelijk te krijgen of dit weinig geloofwaardige verhaal wel klopt. Het gerucht bleek uit een enkel krantenartikel afkomstig, maar nooit werd er een tweede bron gevonden waarmee dit bevestigd kon worden; voor Van Dongen was de conclusie duidelijk: een verhaal uit de categorie broodje aap.[2]

Hoe de Efteling dan wel aan de attractie kwam wist Van Dongen ook te beantwoorden:

Feit is wel dat de toenmalige directeur van de Efteling, de heer Diender, in augustus 1965 naar een waterorgel is gaan kijken in Sprookjesbos Valkenburg. Hij was op zoek naar een slecht-weer-attractie voor in de foyer achter de Stoomcarrousel. Onder de indruk van dat orgel vroeg hij advies aan Pieck, Reijnders en Op den Kamp over het eventueel plaatsen van een dergelijk orgel in die ruimte. Vervolgens werd een advertentie in de Kermisgids geplaatst: "Te koop gevraagd: een waterorgel. Brieven met volledige beschrijving, afmetingen en opgave van prijs te zenden naar de Kermisgids." Ik neem aan dat daar reactie op gekomen is, want in de eerste week van oktober 1965 is er een waterorgel aangeschaft en geplaatst in de foyer. Gelijk ook werd een constructie bedacht waarmee het waterorgel overkapt zou kunnen worden met een podium zodat er ook andere evenementen, zoals de regelmatig terugkerende schoen- en ledertentoonstellingen, mogelijk zouden zijn. In het eerste jaar, 1966, waren er in elk geval plannen voor een balletconcours, maar dat evenement ging uiteindelijk niet door.[2]

De attractie werd vermoedelijk op 3 april 1966[2] geopend, al is er geen zekerheid over de exacte datum omdat deze nooit gedocumenteerd is. De attractie stond toen in de foyer achter de Stoomcarrousel die voorheen dienst deed als schuilloods en rolschaatsbaan.

In het seizoen 1967 werd in de zaal ook de film (exclusief voor de Efteling) Instant Holland vertoond, hoe men dit combineerde met het orgel is niet bekend.[3] De functie van filmzaal ging later over naar het Carrouseltheater.

In 1971 werd speciaal voor het Waterorgel een ruimte aangebouwd aan de linkerzijde van het Carrouselpaleis naar een ontwerp van Anton Pieck; tegelijk wordt aan de rechterzijde het Victoriaans Theater toegevoegd en op de oude plek van het waterorgel aan de achterzijde komt het Diorama. De gevel van het nieuwe bouwdeel werd gedecoreerd met zeemeermin met vis en het opschrift "Waterorgel Foyer".

De oude banken liggen in 2002 weg te rotten achter het Carrouselpaleis

Vroeger was de ruimte gevuld met lange houten banken. Begin jaren nul verdwenen de banken en moesten bezoekers voortaan staand naar de voorstelling kijken. In 2007 werd er een zestal nieuwe, kleinere bankjes geplaatst.

Sinds 2010 is de attractie gesloten ten gunste van Efteling Media, dat de zaal gebruikte als opnamestudio.

De show en muziek

Het album 28 Hitmelodieën van De Kermisklanten.

Fragment van "Music Box Dancer"

De laatste dertig jaar van zijn bestaan, van circa 1980 tot 2010, heeft het Waterorgel steeds op hetzelfde programma gedraaid, begeleid door instrumentale muziek. Dit showprogramma bestond uit twee delen, onderbroken door een pauze. De twee showdelen werden muzikaal ondersteund door potpourri's van het accordeonduo De Kermisklanten. De Kermisklanten waren Henny van Voskuylen en Coby Mol, en ze speelden bekende pop(ulaire) muziek op hun accordeons, voorzien van een stevige beat. De vrolijke potpourri's zijn afkomstig van het album 28 Hitmelodieën uit 1979:

  • Potpourri YMCA/Casanova/Hooray Hooray/Oh Me Oh My/In the Navy
  • Potpourri Het Kleine Café aan de Haven/Twee Reebruine Ogen/Als de Klok van Arnemuiden/Aan het Strand Stil en Verlaten

Tussen de shows door ging het licht aan, en speelde (op veel lager volume) de rustige pauzemuziek: Music Box Dancer van Frank Mills in de versie van Manuel And The Music Of The Mountains uit 1980.

Een show duurde circa 10 minuten. Er werden vier shows per uur gegeven.

Welke muziek voor ±1980 te horen was, en of het Waterorgel een ander sproeiprogramma kende, is onduidelijk. Een anonieme bron op Wikipedia vermeldt dat er in de beginjaren live muziek werd gespeeld. Het Efteling-spreekbeurtpakket van 1999 sluit zich hier bij aan; het park schrijft daarin dat er live muziek ter gehore werd gebracht door een Eftelingmedewerker aan een elektrisch orgel (maar datzelfde spreekbeurtpakket haalt ook de stamhoofdlegende weer van stal). Getuige Henny Schoon herinnert zich dat er in ieder geval ook enige tijd muziek werd gespeeld van de plaat Cor Steyn and his magic organ - deel 1, waaronder de Cha Cha Cha-medley. [2]

Onderhoudsruimte

Matroos Gijs in onderhoud in de Waterorgelzaal, januari 1991.

Tot de komst van het Gildehuis werd de zaal tijdens de winterstop tussen de seizoenen gebruikt als onderhoudsruimte. Figuren en decorstukken werden er geschilderd en o.a. delen van Fata Morgana werden er zelfs gemaakt. Het decoratie-atelier zat destijds op de plek waar nu het Wonder Depot gevestigd is, enkele meters bij de Waterorgelzaal vandaan.

Evenementen

De zaal wordt ook verhuurd voor evenementen. Om die reden is er een bar met een tap aanwezig in de zaal, al is die niet in gebruik voor parkbezoekers. Ook werden hier vaak jaarlijkse evenementen georganiseerd als de Märklin-tentoonstelling en de Lego-tentoonstelling.

Tv-studio

Op 12 juli 2010 sloot het Waterorgel. De ruimte werd daarna omgebouwd om vanaf die zomer gebruikt te worden als tv-studio voor het kinderprogramma De Schatkamer van Efteling Media. Ook werden programma's als het TiTaToverfeest en de zaterdagshow en speurspellen van Het Mysterie van... er opgenomen. Sinds de ingebruikname als studio wordt de zaal door de Efteling niet meer vermeld op de parkplattegrond en in andere overzichten van attracties, waardoor gevoeglijk aangenomen kan worden dat de attractie definitief gesloten is. De opening van een andere watershow, Aquanura, in 2012 draagt daaraan bij.

In juni 2014 werd de geveltekst "Waterorgel Foyer" verwijderd, en vervangen door "Carrousel Paleis". Niettemin is zover bekend het Waterorgel nog steeds aanwezig in het Carrouselpaleis.

Foto's

Zie ook


Verwijzingen
  1. 1,0 1,1 André Sonneville: Mam, een duppie voor de kip? (1992)
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Kleine Boodschap: Aflevering 131: Een ode aan het Waterorgel (30 december 2019)
  3. Dagblad de Tijd: Echt goud siert Efteling-figuren (23-03-1967)