Een presentatrice in de werkruimte van de afdeling. Links een buste van Anton Pieck, rechts het bureau van Robert-Jaap Jansen
Overleg achter een bureau: ontwerper Jeroen Verheij overlegt met ontwerpcoördinator Stefan Versleeuwen, december 2015

Design & Development of Ontwerp en Ontwikkeling is de afdeling binnen de Efteling die verantwoordelijk is voor de ontwikkeling en vormgeving van nieuwe projecten, zoals een nieuw te bouwen attractie, horecapunt of drukwerk. De afdeling valt onder het directoraat Imagineering en in september 2012 werkten er 12 mensen. [1]


Jaren vijftig en zestig

Bij de oprichting van de Efteling in 1952 was Anton Pieck vrijwel de enige die zich bezighield met de vormgeving van het park. Tegelijkertijd werkte Peter Reijnders aan nieuwe 'concepten' en technieken voor het park. Een losse afdeling was dit in de beginjaren niet te noemen - pas veel later ontstaat een vaste ploeg die zich specifiek bezighoudt met ontwikkelingen en vormgeving.

In de jaren zestig groeit de Efteling hard en worden steeds meer projecten bedacht en uitgevoerd. Een aantal creatievelingen werken daar aan mee, als Reijnders, Pieck en Henk Knuivers. In 1965 is Ton van de Ven, dan net afgestudeerd aan de Akademie voor Industriële Vormgeving in Eindhoven, de eerste persoon na Anton Pieck die een specifieke ontwerpopdracht toegewezen krijgt: hij wordt gevraagd een rotspartij voor de entree van de Indische Waterlelies te ontwerpen. Nog steeds heeft Anton Pieck de supervisie over de vormgeving. Voor begeleidend grafisch werk wordt Harrie Corvers ingezet, die onder meer verantwoordelijk is voor de plattegronden van deze jaren.

Anton Pieck en Ton van de Ven bekijken de bouwvorderingen aan het Kabouterdorp tijdens de winter van 1979-1980.
De werkkamer van ontwerper Ton van de Ven in 1992

Wisseling van de wacht

In de jaren zeventig worden steeds meer losse afdelingen opgericht om de steeds toenemende projecten en onderhoudsklussen in goede banen te leiden. In 1975 volgt een wisseling van de wacht: op 26 september neemt Anton Pieck afscheid van het park en Ton van de Ven krijgt de aanstelling als ontwerper. Pieck blijft wel nog betrokken als incidenteel adviseur. Op dat moment is Ton de enige ontwerper, maar wordt hij geassisteerd door Jan Verhoeven die als bouwkundig ontwerper Tons ontwerpen vertaalt naar een uit te voeren project. Voor technische zaken is Lex Lemmens verantwoordelijk. Het eerste grote project dat zo tot stand kwam is het Spookslot, dat in zijn geheel door Ton ontworpen werd.

Klein team ontwerpers

Onder dwang van het Stichtingsbestuur werd Ton gevraagd een ontwerpassistent aan te nemen. Nadat de eerste assistent al snel niet bleek te kunnen voldoen aan wat er werd verwacht, werd iemand van binnen het bedrijf aangenomen: vanaf 1979 begon Henny Knoet, eerder nog vormgever, als ontwerpersassistent op de ontwerpafdeling. Ton blijft leidend, Knoet houdt zich bezig met kleinere projecten als de Parkplattegrond en onderdelen van attracties, inrichting van het Oosterpark, het landschapsplan van de Oude Tuffer of de martelscène in Fata Morgana. De afdeling krijgt de naam 'Ontwerp en Ontwikkeling' en ontwerpt alles wat aan het park wordt toegevoegd - 1984 uitgezonderd, wanneer het door Joop Geesink ontworpen Carnaval Festival wordt binnengereden. Enkele jaren later komt ook Peter van Ostade op de afdeling te werken, die eerder werkte als modelleur maar tijdens zijn dienstverband van 1973 tot 1978 een opleiding tot industrieel productontwerper volgde. Hij wordt aangesteld als ontwerpcoördinator.

Onder leiding van Paul Beck verandert Tons functie van Hoofd Ontwerp naar Creatief Directeur en is zijn visie en mening nog belangrijker bij nieuwe projecten.

In 1992 komt Robert-Jaap Jansen op de afdeling werken als vaste kracht voor de grafische vormgeving. Waar de Efteling eerst haar huisstijl en drukwerk liet ontwerpen door externe communicatiebureaus, kan van nu af aan alles in eigen huis vormgegeven worden.

Team ontwerpers zonder leiding

Het ontwerpteam in 2001, v.l.n.r.: Ton van de Ven, Sergej Karnet, Robert-Jaap Jansen, Marieke van Doorn, Henny Knoet, Karel Willemen, Michel den Dulk
De ontwerpafdeling in 2010. V.l.n.r. Jeroen Verheij, Jaap den Bleker, Robert-Jaap Jansen, Sander de Bruijn, Annette Vishers, Vivian Schoofs, Karel Willemen, Peter Koppelmans, Jochem Musters, Bastiaan de Bruin, Pim-Martijn Sanders

In 2001 groeit de afdeling explosief, want terwijl Ton van de Ven bezig is met het Efteling Theater en Henny Knoet werkt aan de Pardoes Promenade was niemand bezig met een nieuwe jubileumattractie. Ontwerpster Marieke van Doorn wordt aangetrokken om het nieuwe jubileumproject te gaan leiden en Karel Willemen maakt een overstap van de decoratieafdeling naar de ontwerpafdeling om haar te begeleiden. Ontwerper Sergej Karnet werkt ook mee aan het project, op freelance-basis. Ook stagiair Michel den Dulk werkt hieraan mee, maar na een kwart jaar stapt hij over naar andere projecten. Hij blijft wel werkzaam bij de Efteling. Een jaar eerder versterkten Annette Vishers en Peter Koppelmans het ontwerpteam als ontwerpcoördinator. In 2002 gaat Léon Weeterings aan de slag op de afdeling als ontwerpcoördinator en later ook als ontwerper.

De afdeling groeide binnen een jaar explosief, maar blijft niet lang zo groot: Ton van de Ven neemt afscheid van het park. Sergej Karnet wordt daarom als vaste kracht aangenomen, maar na een jaar neemt hij echter alweer ontslag. Directeur Ronald van der Zijl vertelt in een interview daarover: "Sergej is een nomade, een zwerver, die moet zich niet binden." In datzelfde interview zegt Van der Zijl dat Michel den Dulk uiteindelijk wel de nieuwe Van de Ven moet gaan worden. Uiteindelijk komt er geen nieuw 'creatief hoofd' zoals Ton van de Ven jarenlang was - mede door Olaf Vugts wordt besloten om de afdeling te laten opereren zonder één specifiek creatief verantwoordelijke. De kwaliteit schommelt dan ook tussen de verschillende nieuwigheden.

De ontwikkeling naar een team beoogde in plaats van generalisten die zich elk met één eigen project bezig hielden, een team te bouwen van verschillende specialisten zoals ontwerpers, bouwkundigen en grafici, die gezamenlijk de verantwoordelijkheid zouden dragen voor een ontwerp.[2]

In 2005 neemt Marieke van Doorn afscheid en vertrekt Michel den Dulk na een ophoping van kleinere conflicten met de directie. Karel Willemen, druk bezig met De Vliegende Hollander, promoveert tot senior ontwerper en in oktober komt Sander de Bruijn de afdeling versterken. De afdeling bestaat op dat moment uit zeven personen, waarvan drie ontwerpers zijn. Allen werken in teamverband: over 'hoofdontwerper' wordt in publicaties al niet meer gesproken.

Ontstaan huidig team

In 2008 rommelt het weer op de afdeling: Léon Weeterings neemt afscheid en het team wordt versterkt met Jeroen Verheij die eerder werkte voor Jora Vision. Ook van Jora Vision komt ontwerpcoördinator Bastiaan de Bruin die drie jaar op de afdeling blijft. Pim-Martijn Sanders komt voor een paar jaar op de afdeling te werken maar vertrekt in 2012 naar Europapark. Voor grafische werkzaamheden worden enkele grafisch vormgevers aangenomen.

Vanaf het vertrek van Erik van den Brand in 2008 valt de afdeling onder verantwoordelijkheid van directielid Olaf Vugts en Peter Koppelmans wordt aangesteld als leidinggevende. Vugts is uitgeschakeld om medische redenen van 2008 tot 2010, en de afdeling valt in deze periode onder Bart de Boer. Als Vugts in 2010 de afdeling weer onder zijn hoede neemt, wordt Peter Koppelmans weer ontwerpcoördinator en wordt Vivian Schoofs aangesteld als leidinggevende.

Vanaf juli 2009 werkt Jaap den Bleker op de afdeling als ontwerpcoördinator. In mei 2011 versterkt Ronald Donkers de afdeling als bouwkundig ontwerper.

Werkproces

Het team werkt als volgt. Vanuit de directie en andere afdelingen wordt een visie ontwikkeld en met deze visie in het achterhoofd gaan ontwerpers van de afdeling aan de slag. Er wordt een concept en content bedacht en (storytelling) uitgediept. Vervolgens komt er stijl- en vormontwikkeling en worden er visualisaties gemaakt door ontwerpers. De coördinator bewaakt het proces en zorgt dat het van papier tot werkelijkheid komt en betrekt daar eventueel andere afdelingen of externe partijen bij. Uiteindelijk wordt het project verdeeld over de uitvoerende partijen en houdt de coördinator zicht op de uitvoeringsprocessen, budget en planning.[1]

De ontwerpafdeling in februari 2014. V.l.n.r. Sander de Bruijn, Karel Willemen, Jasper Douenburg, Ronald Donkers, Robert-Jaap Jansen, Vivian Schoofs, Kristel Vermeulen, Peter Koppelmans, Jaap den Bleker, Jochem Musters, Judith Spijker, Jeroen Verheij, Annette Vishers

Zie ook

Verwijzingen
  1. 1,0 1,1 'Conceptdenken', Gaby Crucq en Sanne Knittel (BIS publishers), 2013 - uit bronnenlijst: Schoofs, V. (interview) Waalwijk, 13 september 2012
  2. Efteldingen: interview met Cees Kikstra